İnsan zəkanı çox vaxt özünə baxaraq ölçür. Yazı yazmaq, alət yaratmaq, şəhər qurmaq, texnologiya istehsal etmək – bütün bunlar insan üçün zəkanın sübutudur. Lakin bu yanaşma bizi vacib bir məqamdan uzaqlaşdırır: zəka yalnız insanın seçdiyi istiqamətdə inkişaf etmək məcburiyyətində deyil. Təbiətdə fərqli şərtlər altında formalaşmış, tamamilə başqa cür işləyən, amma heç də daha primitiv olmayan şüur formaları mövcuddur. Delfinlər bu baxımdan ən ciddi namizədlərdən biridir.
Delfinlərin beyni ilk baxışdan belə diqqət çəkir. Orta hesabla insan beynindən böyükdür və xüsusilə düşünmə, sosial münasibətlər və emosional emal ilə əlaqəli sahələri son dərəcə inkişaf edib. Müasir neyroelm artıq çoxdan qəbul edir ki, zəka yalnız beyin ölçüsü ilə izah olunmur. Əsas məsələ beynin necə təşkil olunduğu və hansı məqsədlərə xidmət etdiyidir. Delfin beynində neyronlar arasında əlaqə sıxlığı yüksəkdir və bu, sürətli qərarvermə, mürəkkəb sosial davranışlar və çevik adaptasiya ilə nəticələnir.
Bu nöqtədə delfinlərin davranışlarına baxmaq daha aydın mənzərə yaradır. Delfinlər özlərini güzgüdə tanıya bilən nadir canlılardandır. Bu, sadə maraq deyil. Canlı güzgüdə gördüyü görüntünün başqa bir varlıq olmadığını anlayır və diqqətini öz bədəninə yönəldir. Bu davranış özünüdərk və şüurun mövcudluğuna işarə edir. Təbiətdə bu səviyyədə şüur çox az növdə müşahidə olunur.
Delfinlərin ünsiyyəti isə ayrı bir mövzudur. Onlar sadəcə səslər çıxarmır, informasiya ötürürlər. Hər delfinin özünəməxsus səs imzası var və bu səs digər delfinlər tərəfindən tanınır. Bu fakt olduqca əhəmiyyətlidir, çünki bu, fərdi identifikasiyanın mövcud olduğunu göstərir. Delfinlər bir-birini sadəcə hiss etmir, bir-birinə müraciət edir. Bu, insan dilinin əsas prinsiplərindən biri olan simvol və məna əlaqəsinə çox yaxındır.
Sosial həyat baxımından delfinlər son dərəcə inkişaf etmiş strukturlara malikdir. Onlar qrup halında yaşayır, birgə qərarlar verir, ov zamanı rolları bölüşdürür və zəif üzvləri qoruyurlar. Yaralı bir delfinin səthdə saxlanılması, nəfəs almasına kömək edilməsi təsadüfi davranış deyil. Bu, empatiya və sosial məsuliyyət ehtimalını ciddi şəkildə gündəmə gətirir. Daha maraqlısı isə odur ki, bəzi müşahidələrdə delfinlərin insanlara kömək etdiyi, hətta təhlükəli vəziyyətlərdə onları qoruduğu qeydə alınıb. Bu davranışın instinktiv fayda ilə izahı çətindir.
Delfinlərdə mədəniyyət anlayışı da mövcuddur. Müəyyən ov üsulları yalnız bəzi delfin qruplarında görülür və bu davranışlar genetik deyil, öyrənilərək ötürülür. Yəni delfin balası valideynindən sadəcə fiziki xüsusiyyətləri deyil, davranış modellərini də öyrənir. Bu, insan cəmiyyətinin əsas mexanizmlərindən biridir və heyvanlar aləmində olduqca nadir haldır.
Bütün bunlara baxmayaraq, delfinlər yazı yazmır, texnologiya yaratmır, şəhərlər qurmur. Amma bu, onların zəka səviyyəsinin aşağı olduğunu deyil, zəkanın başqa istiqamətdə inkişaf etdiyini göstərir. İnsan zəkanı ətraf mühiti dəyişmək üçün istifadə edib. Delfinlər isə mövcud ekosistem daxilində maksimum uyğunlaşma və harmoniya qurub. Bu iki yanaşma fərqlidir, lakin biri digərindən obyektiv şəkildə üstün deyil.
Burada əsas problem sualın özündədir. “Delfinlər insanlardan daha ağıllıdırmı?” sualı bizi yanlış müqayisəyə aparır. Daha doğru yanaşma belə olardı: zəka yalnız insan formasında mövcud ola bilərmi? Əgər zəkanı şüur, ünsiyyət, sosial əlaqə, empatiya və öyrənmə qabiliyyəti kimi qəbul ediriksə, delfinlər bu meyarlarda bəzən insandan geri qalmır, bəzi hallarda isə daha effektiv görünür.
Delfinlər bizim kimi düşünmür. Amma bu, onların az düşündüyü anlamına gəlmir. Sadəcə onların zəka xəritəsi fərqlidir. Və bəlkə də bizi narahat edən məhz budur: insan olmayan bir zəkanın bu qədər tanış, amma bir o qədər də yad olması.
